Iris bloem: baardiris in de zon, Siberische iris in vochtige grond

Wat voor plant is een iris?

De Nederlandse naam voor iris is lis, al gebruiken tuiniers meestal de Latijnse naam. Het gaat om ruim honderd soorten, maar in de tuin kom je er maar een paar tegen. Het zijn planten met zwaardvormig blad en bloemen met drie hangende en drie rechtopstaande bloemblaadjes.

Anders dan veel bloembollen heeft de meeste iris geen bol maar een wortelstok, een dikke, bovengrondse knol. Alleen de dwergiris (Iris reticulata) groeit uit een echte bol. Een iris komt in alle kleuren behalve echt rood, maar blauw en paars komen het meest voor, en een blauwe iris is vaak een baardiris of Siberische iris. Wat hem geliefd maakt, is dat hij weinig vraagt: nauwelijks water, geen snoei en weinig ziekten.

Wanneer bloeit welke iris?

De dwergiris is de eerste en bloeit in maart, vaak samen met de krokussen. Daarna volgen de baardiris en de Siberische iris in mei en juni, en de gele lis, een soort van de waterkant, in juni. De meeste soorten bloeien twee tot vier weken, en elke bloem zelf maar enkele dagen.

De exacte maand schuift een paar weken met het voorjaar mee. Aan de gekleurde streep of rand onder de bloem, de baard, herken je een baardiris.

Wie de bloei wil rekken, zet de soorten door elkaar: de dwergiris opent het seizoen, de baardiris volgt in mei en de Siberische iris sluit in juni af. In een border met gladiolen blijft er daarna kleur tot in het najaar.

Waar staat een iris het best?

Dat verschilt per soort. De baardiris wil zon en doorlatende, eerder droge grond; in natte klei rot de wortelstok. De Siberische iris verdraagt halfschaduw en groeit goed in vochtige, voedzame grond. De gele lis staat het liefst aan de rand van een vijver of op een natte plek.

Een dwergiris past op een zonnige plek met doorlatende grond, waar hij in het vroege voorjaar licht krijgt. Voor alle soorten geldt: geen staand water in de winter. De Siberische iris is een goede keuze voor een pot, mits je regelmatig water geeft. Bij de keuze van de pot horen potten voor planten buiten.

Hoe plant je een iris: bol of wortelstok?

De dwergiris groeit uit een bol en gaat tussen september en december de grond in, ongeveer twee keer zo diep als de bol hoog is, met de punt omhoog. Plant hem in groepjes van vijf of zeven voor een natuurlijk effect. Een narcis en een hyacint gaan op dezelfde manier in de herfst de grond in, en een sierui past er goed naast.

De baardiris plant je anders. Leg de wortelstok bijna op het oppervlak, zodat de bovenkant half boven de grond uitsteekt, en druk de wortels in de grond. Zit hij te diep, dan bloeit hij niet. Het beste moment is na de bloei, in de zomer. Siberische irissen kunnen in het najaar of in het voorjaar de grond in en staan ondieper dan een bol. Geef een pas geplante iris het eerste seizoen regelmatig water, dan wortelt hij sneller en bloeit hij het jaar erna beter.

Hoe verzorg je een iris en wanneer deel je hem?

Heel weinig. Geef bij langdurige droogte water, vooral in het eerste jaar, en knip uitgebloeide stengels bij de basis af. Het blad van de baardiris laat je staan tot het geel wordt. In de herfst kun je het kort bijknippen.

Na enkele jaren vormen irissen een dichte pol waarvan het midden kaal wordt en de bloei afneemt. Dan is het tijd om te delen. Doe dat bij de baardiris na de bloei, in de zomer: steek de pol uit, snijd gezonde stukken met minstens één bladwaaier af en plant ze opnieuw. Knip het blad daarbij flink in, zodat de plant minder hoeft te verdampen.

Wat als mijn iris niet bloeit?

Meestal zit de wortelstok te diep, staat de plant te veel in de schaduw of is de pol te oud en te dicht geworden. Een baardiris die onder grond of mulch is bedolven, geeft blad maar geen bloem. Haal in dat geval de aarde van de bovenkant weg, zodat de wortelstok zon krijgt.

Te veel stikstof geeft veel blad en weinig bloemen, dus gebruik geen verse mest in de buurt van irissen. Bloeit de plant na het delen niet in het eerste jaar, dan is dat normaal: geef hem een jaar om te wortelen. Een dwergiris die niet meer bloeit, is vaak uiteengevallen in kleine bolletjes. Graaf hem na de bloei op, scheid de grotere bolletjes en plant ze in de herfst opnieuw.

Is een iris winterhard en een vaste plant?

Ja, de bol of wortelstok blijft jaren in de grond en komt elk voorjaar terug. De soorten die in Nederland worden gekweekt overleven de winter buiten. Een natte winter is gevaarlijker dan een koude, zeker voor een baardiris op klei. Kies dus een doorlatende plek en laat de wortelstok niet onder blad of mulch verdwijnen.

Vaste planten voor de border zijn onder meer vaste planten met blauwe bloemen, en wat er elke maand in de tuin moet gebeuren, houd je bij met de tuinkalender. In de late zomer kleurt de border met dahlia's en gladiolen en in de herfst met een herfstanemoon, zodat de plek van de iris na de bloei niet leeg lijkt.

Welke iris past bij welke plek?

Kies op de grond en op de maand waarin je kleur wilt. Voor een droge, zonnige plek neem je een baardiris, voor een vochtige plek een Siberische iris en voor de rand van de vijver een gele lis. Wil je al in maart kleur, dan is de dwergiris de enige keuze. Combineer je meerdere soorten, dan bloeit er van maart tot in de zomer een iris in de tuin.

Een iris op de verkeerde grond groeit nog wel, maar bloeit zelden goed. Kies dus bij droge grond geen Siberische iris en bij natte grond geen baardiris.

Is een iris giftig?

Behandel de iris als giftig bij inname. Dat geldt het meest voor de wortelstok en de bollen, en vooral voor kleine kinderen die planten in hun mond stoppen. Bewaar wortelstokken en bollen buiten bereik als je ze deelt en draag handschoenen, want het sap kan de huid prikkelen.

Heeft iemand een deel van een iris ingeslikt, bel dan de huisarts of de huisartsenpost. De giftigheid is geen reden om de plant te mijden, wel om bewust te kiezen waar je hem neerzet. Handen wassen na het werk is genoeg.