Basilicum: warm, zonnig en pas na half mei naar buiten
Zaai basilicum van eind april tot in mei binnen op een warme, lichte plek en zet hem na 12 mei buiten, op een beschutte plek in de zon. Knip steeds de top boven een bladpaar, dan wordt hij een struik die vanaf juli volop blad geeft. Hij is eenjarig en heeft niets met vorst: als de nachten in september en oktober koud worden, is het afgelopen. Je andere kruiden hebben een heel ander seizoen.
Basilicum in het kort
- Standplaats
- zon, warm en beschut; bij hitte liever licht halfschaduw
- Grond
- luchtig, voedselrijk en vochtig, maar nooit nat
- Levensduur
- eenjarig; bergbasilicum is meerjarig als hij vorstvrij staat
- Zaaien
- eind april tot in mei, binnen op een warme plek
- Uitplanten
- na 12 mei, als er geen nachtvorst meer komt
- Bloei
- juli en augustus
- Winterhard
- nee; sterft bij de eerste kou
- Oogsten
- vanaf ongeveer juli tot september
Wanneer zaai je basilicum en wanneer mag hij naar buiten?
Zaai basilicum van eind april tot in mei binnen op een lichte plek die echt warm is. De zaadjes zijn klein, dus strooi ze dun uit en dek ze hooguit licht af. Bij warmte komen ze vaak binnen een week of twee op. Direct buiten zaaien kan pas als de grond is opgewarmd, meestal eind mei.
Zet de plantjes pas na 12 mei buiten, als de kans op nachtvorst klein is. Is het dan nog fris, wacht dan gerust een week, want basilicum die kou heeft gehad staat weken stil. Het voorzaaien van gevoelige gewassen komt terug in het zaaiverhaal voor de moestuin.
| Handeling | Wanneer | Waar je op let |
|---|---|---|
| Voorzaaien binnen | eind april tot mei | warm en licht; bij kou komt het zaad nauwelijks op |
| Verspenen | bij de eerste echte blaadjes | plant ze apart in een eigen potje |
| Uitplanten | na 12 mei | pas als er geen nachtvorst meer komt |
| Eerste oogst | vanaf ongeveer juli | knip de toppen boven een bladpaar |
| Bloei | juli en augustus | knijp bloemknoppen weg, tenzij je zaad wilt |
| Einde seizoen | september tot oktober | de plant sterft af bij koudere nachten |
Moet basilicum in de zon of in de schaduw staan?
Basilicum wil zon en warmte, het liefst tegen een zuid- of westmuur waar het waait niet te hard. Op een hete middag in een droge periode kan hij slap worden of bruine randen krijgen. Wat licht halfschaduw achter een hogere plant en een vochtige grond lossen dat meestal op.
In de schaduw wordt basilicum lang en ijl. Kruiden die daar beter tegen kunnen zijn munt en peterselie. In een pot warmt de grond in het voorjaar sneller op dan in de tuin, en dat vindt basilicum prettig.
Welke grond wil basilicum en hoe geef je water?
Basilicum groeit het best in luchtige, voedselrijke grond die vocht vasthoudt en toch goed afwatert. Potgrond met wat compost werkt prima. In de moestuin werk je compost door de bovenlaag voordat je plant.
In harde, dichtgeslibde grond blijft een plantje klein en bleek, omdat de wortels er niet doorheen komen. Maak zo'n plek eerst diep los of kies voor een bak met verse grond. Geef water aan de voet van de plant en liefst 's ochtends, zodat het blad overdag opdroogt. Over water op het blad bij hitte zijn tuiniers het oneens. Water aan de wortel is de veilige keuze, want nat blad in de avond geeft schimmel kans.
Hoe top, snoei en oogst je basilicum?
Knip of knijp de top van een stengel weg, vlak boven een bladpaar. Uit dat paar groeien twee nieuwe zijscheuten, en zo wordt de plant een struik in plaats van een lange stengel. Begin als er vier tot zes bladparen zijn en knip liever vaak een beetje dan één keer veel.
Pluk je alleen de onderste bladeren, dan blijft de plant lang en kaal en gaat hij sneller bloeien. Knijp bloemknoppen weg zodra je ze ziet, want een bloeiende plant maakt minder blad en het blad wordt stugger. Laat je er toch een paar staan, dan zijn de bijen blij en kun je zaad winnen voor volgend jaar.
Welke soort basilicum past bij jouw plek?
Griekse basilicum heeft kleine blaadjes en groeit vanzelf als een bolletje, handig in een pot. Gewone basilicum met grote bladeren geeft de meeste oogst per plant. Thaise basilicum smaakt naar anijs en heeft paarse stelen, paarse basilicum is vooral mooi en wat milder, en citroenbasilicum ruikt naar citroen.
Bergbasilicum is meerjarig, maar alleen als hij vorstvrij staat. Binnen overwinteren lukt niet iedereen. Stekken maken in het najaar is vaak veiliger dan de hele plant binnenzetten: zet de stekjes in water of luchtige potgrond en houd ze warm en licht tot ze wortel hebben.
| Situatie | Past bij | Waarom |
|---|---|---|
| Kleine pot op het balkon | Griekse basilicum | kleine blaadjes en een compacte bolvorm |
| Veel blad voor de pan | gewone basilicum met grote bladeren | geeft de meeste oogst per plant |
| Een anijsachtige smaak | Thaise basilicum | kruidiger, houdt van warmte |
| Kleur in de border | paarse basilicum | donker blad, sierlijk naast groene kruiden |
| Een plant voor meerdere jaren | bergbasilicum | kan vorstvrij overwinteren, maar lukt niet altijd |
Basilicum uit de winkel, in een pot en op de vensterbank
Een basilicumplant uit de winkel bestaat meestal uit tientallen zaailingen in één potje. Scheur hem voorzichtig in twee of drie stukken en plant die in een ruime pot met verse potgrond, dan houdt hij het veel langer vol. Zet je hem buiten, wen hem dan eerst een paar dagen aan de buitenlucht, want zo'n opgejaagde plant krijgt snel een deuk.
Op de vensterbank groeit basilicum slechter dan buiten, zeker zonder direct zonlicht. Reken op een paar maanden plezier en vervang hem dan door een nieuwe plant. Zaai een paar keer door, dan heb je steeds verse. Een pot die buiten blijft, kies je met potten voor planten buiten in het achterhoofd.
Welke kruiden passen naast basilicum?
Wie voor het eerst kruiden kweekt, begint het best met soorten die snel resultaat geven. Basilicum is zo'n soort, maar hij heeft het warmst nodig en wil meer water en voeding dan de mediterrane kruiden. Tijm en salie staan liever droog in de zon, dus zet ze niet in dezelfde bak. Bieslook is een vaste plant die jaren blijft staan.
Zachtbladige kruiden zoals peterselie en munt houden het ook in lichte halfschaduw vol. Geef elke soort een eigen pot of hoek, of zet ze samen in een bak met verse kruiden die dezelfde omstandigheden willen.
Welke kou en nattigheid verdraagt basilicum niet?
Vorst doodt basilicum, maar hij staat al stil bij fris weer. Reken op koudeschade onder zo'n 10 graden. Natte voeten, tocht en een pot zonder afvoergat doen ook kwaad. Op jonge toppen verschijnen soms bladluizen. Spoel ze af met een straal water, wrijf ze weg en laat lieveheersbeestjes hun werk doen.
Wordt de plant zwart of zacht, dan komt dat meestal door kou of door schimmel op nat blad. Haal aangetaste stelen weg en geef minder water. Een plant die geel wordt in een koude week, herstelt vaak zodra het warmer is.
Hoe bewaar je basilicum en welke buren zijn handig?
Basilicum drogen loont weinig, want het vlezige blad verliest veel van zijn geur. Vries hem liever in: hak het blad fijn met een scheutje olie in ijsblokjesvormen, of leg losse bladeren los op een bord en doe ze pas daarna in een zak. Een bosje houd je een paar dagen vers in een glas water op kamertemperatuur. In de koelkast verkleurt het blad.
Tomaat zet je vaak naast basilicum. Of ze elkaar echt helpen is niet bewezen, maar schaden doet het niet. Hoe je een bed indeelt en de gewassen door de jaren laat wisselen, bepaal je met de planner voor combinatieteelt. Zaad winnen kan als je een plant laat doorbloeien.
Rekenhulp
Combinatieteelt en vruchtwisseling
Vruchtwisseling in vier jaar
Verdeel de moestuin in vier vakken en laat elk jaar de groep een vak opschuiven. Zo komt dezelfde plantenfamilie pas na drie jaar terug op dezelfde plek.
| Vak | Jaar 1 | Jaar 2 | Jaar 3 | Jaar 4 |
|---|---|---|---|---|
| Vak A | kool (kruisbloemigen) | peulvruchten en bladgroenten | vruchtgroenten | wortel-, knol- en uigewassen |
| Vak B | peulvruchten en bladgroenten | vruchtgroenten | wortel-, knol- en uigewassen | kool (kruisbloemigen) |
| Vak C | vruchtgroenten | wortel-, knol- en uigewassen | kool (kruisbloemigen) | peulvruchten en bladgroenten |
| Vak D | wortel-, knol- en uigewassen | kool (kruisbloemigen) | peulvruchten en bladgroenten | vruchtgroenten |
- Vak A: Kool staat op verse, bemeste grond; IVN adviseert kool te planten waar erwten of bonen stonden en niet waar kortgeleden kool stond.
- Vak B: Peulvruchten gaan in dit schema vooraf aan kool, bladgroenten delen hun vak.
- Vak C: Nachtschade en pompoenfamilie staan niet twee jaar achtereen op dezelfde plek, zodat aaltjes en bodemziekten zich niet ophopen.
- Vak D: Schermbloemigen en look en ui hebben elk eigen bodemplagen (wortelvlieg, witrot); een jaar tussen beide groepen en drie jaar wachten voor dezelfde groep houdt de druk laag.
Plantenfamilies
| Familie | Gewassen | Waar je op let |
|---|---|---|
| Nachtschade | Tomaat, Paprika, Aubergine | Aardappelcysteaaltjes en bodemschimmels; de Best4Soil-tabel noemt voor nachtschade een lange wachttijd. |
| Pompoenfamilie | Courgette, Komkommer, Pompoen | De gelezen bronnen geven hiervoor geen wachttijd; houd dezelfde ruime wachttijd aan als bij andere vruchtgroenten (vuistregel). |
| Kruisbloemigen | Radijs, Tuinkers, Broccoli, Bloemkool, Spruitjes, Boerenkool, Koolrabi | Knolvoet (Plasmodiophora brassicae) en andere bodemschimmels; plant kool niet waar kortgeleden kool stond (IVN, Best4Soil). |
| Schermbloemigen | Wortel, Peterselie, Knolselderij, Dille | Wortelvlieg en bodemschimmels. |
| Look en ui | Prei, Ui, Knoflook, Bieslook | Witrot, uienvlieg en stengelaaltjes. |
| Vlinderbloemigen | Doperwt, Stamboon, Tuinboon | Bodemschimmels; IVN adviseert kool te planten waar erwten of bonen stonden. |
| Amarantfamilie | Spinazie, Rode biet | Bietencysteaaltje en schimmels bij biet. |
| Composieten | Sla, Andijvie | Schimmels zoals Sclerotinia (slarot); geen eigen wachttijd in de gelezen bronnen. |
Waar de gegevens op rusten, met bronnen
Waar de gegevens op rusten
- Onderbouwd zijn alleen vijf combinaties: wortel met doperwt, komkommer met sla, tomaat met basilicum, radijs met tuinkers en broccoli met bietjes (IVN-factsheet, als 'plezier doen' genoemd, zonder meetgegevens).
- Alle overige goede en slechte buren zijn overlevering of vuistregel. In de gelezen bronnen staat er geen bewijs voor of tegen; de WUR-pagina over MoestuinMix meldt dat het onderzoek nog loopt en noemt geen uitkomsten.
- Symmetrie: staat A bij B als goede of slechte buur, dan staat B ook bij A.
- De familie-indeling is de gangbare botanische indeling; zij is niet per gewas in een bron nagelezen. Best4Soil noemt voor moestuinrelevante families: nachtschade, look en ui, schermbloemigen, biet, peulvruchten en kruisbloemigen.
- De vakkenindeling in vier jaar is een vereenvoudiging voor hobbytuinen. De Best4Soil-tabel (professionele teelt) adviseert voor sommige families een langere tussentijd dan vier jaar; het schema is een minimum en geen garantie tegen bodemziekten.
- Goede en slechte buren hebben volgens deze bronnen geen vaste rangorde; gebruik ze als uitgangspunt bij het inrichten van de tuin en zie de uitkomst van het eigen seizoen als de leidraad.
Bronnen
- Factsheet zaaien (moestuintje voor kinderen), IVN Natuureducatie (bekeken op 4 november 2026)
- Moestuinier zoekt uit welke gewassen elkaar versterken, Wageningen University & Research (Wageningen World 1|2026) (bekeken op 4 november 2026)
- Gewasrotatie: praktische informatie (Best4Soil factsheet), Best4Soil (Delphy, WUR e.a.) (bekeken op 4 november 2026)
- Kweektips boerenkool en palmkool, IVN Natuureducatie (bekeken op 4 november 2026)
Stand van de cijfers: 4 november 2026.
Uit de praktijk
Basilicum die in harde grond bleef hangen
Op een volkstuin met bijna betonharde grond bleef een gekochte basilicum klein, terwijl Griekse basilicum ernaast wel een mooie bal vormde. De grond was het probleem: de wortels kwamen er niet doorheen. In losse potgrond of in een bak met compost herstelde de plant veel sneller dan in de dichtgeslibde klei.
De winkelplant in tweeën of drieën
Basilicumplantjes uit de winkel overleefden buiten vaak maar kort. Wie zo'n plant in twee of drie stukken scheurde en in een ruime pot met verse potgrond zette, had er de hele zomer plezier van. Bieslook laat zich op dezelfde manier delen.
Het hele jaar basilicum op de vensterbank
Op een vensterbank zonder directe zon hield een basilicum het drie tot vier maanden vol en werd dan vervangen. Hij groeide trager dan buiten. Regelmatig zaaien en oogsten gaf het beste resultaat, omdat er zo steeds een jonge plant klaarstond.
Veelgemaakte fouten
Te vroeg naar buiten
Een warme dag in april verleidt, maar basilicum heeft last van elke koude nacht. Wacht tot na 12 mei.
Alleen de onderste bladeren plukken
Dan wordt de plant lang en kaal en bloeit hij sneller. Knip de toppen, dan vertakt hij.
Water over het blad in de avond
Nat blad blijft de hele nacht vochtig en geeft schimmel kans. Water liever aan de voet, 's ochtends.
Een winkelpot ongemoeid laten
Zo'n potje zit vol zaailingen die elkaar uitputten. Splits ze en verpot ze in verse grond.
Veelgestelde vragen
Kan basilicum in volle zon?
Ja, basilicum groeit het best in de zon, op een warme, beschutte plek. In een hete, droge periode helpt licht halfschaduw, bijvoorbeeld achter een hogere plant. Houd de grond vochtig en geef water aan de voet. In de volle middagzon met droge grond krijgt hij bruine randen en slappe bladeren.
Hoe kan ik basilicum oogsten en bewaren?
Knip de toppen boven een bladpaar, zodat de plant vertakt en blijft groeien. Bewaren doe je het best door fijngehakt blad met een beetje olie in te vriezen of losse bladeren los te vriezen. Drogen kan ook, maar dan verliest het blad veel geur. Een bosje houd je kort vers in een glas water op kamertemperatuur.
Wat is een basilicumplant?
Basilicum (Ocimum basilicum) is een eenjarige plant uit de lipbloemenfamilie, met zachte, geurende bladeren en kleine witte of paarse bloemen. Hij komt uit warme streken en kan hier alleen in de zomer buiten staan. Het blad wordt voor smaak gebruikt. De plant sterft af zodra het in de herfst koud wordt.
Is basilicum een kruid?
Ja, basilicum is een kruid: een plant die je voor zijn blad en geur kweekt en gebruikt. Hij hoort bij de lipbloemigen, net als munt, tijm en salie. Anders dan die laatste soorten is basilicum eenjarig en niet winterhard, dus je zaait of koopt hem elk voorjaar opnieuw.
Hoe lang duurt het voordat basilicum ontkiemt?
Bij warmte kiemt basilicum meestal binnen een week of twee. Is het koud, dan duurt het veel langer of komt het zaad nauwelijks op. Zaai daarom op een warme, lichte plek, houd de grond licht vochtig en dek het zaad maar dun af. Op een koude vensterbank kan het twee weken of langer duren.
Waar kan basilicum niet tegen?
Basilicum kan niet tegen vorst, kou, tocht en natte grond. Al onder zo'n 10 graden staat hij stil en kan hij bruin worden. Veel water over het blad in de avond geeft schimmel kans. Houd hem warm, geef water aan de voet en haal hem 's nachts binnen als het koud blijft.
Welke maand basilicum zaaien?
Zaai basilicum van eind april tot in mei, binnen op een warme plek, en zet de plantjes na 12 mei buiten. Direct buiten zaaien kan pas als de grond warm is, meestal eind mei. Later zaaien kan tot in de zomer als je binnen een tweede ronde plantjes wilt hebben.
Kan een basilicumplant buiten staan?
Ja, van half mei tot in het najaar, op een warme, beschutte plek. Een plant uit de winkel wen je eerst een paar dagen aan de buitenlucht. Gaat het in de herfst richting vorst, dan sterft hij af. Wil je hem langer houden, neem dan voor die tijd stekken en zet ze binnen op een lichte plek.
Bronnen bij dit artikel
- Basilicum zaaien en kweken, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
- Factsheet zaaien (moestuintje voor kinderen), IVN Natuureducatie (bekeken op 4 november 2026)
- Laatste nachtvorst valt steeds vroeger, KNMI (bekeken op 4 november 2026)
- Hulp in je tuin? Deze beestjes wil je te vriend houden (lieveheersbeestje, bladluizen), Natuur & Milieu (bekeken op 4 november 2026)
