Compost maken, herkennen wanneer hij klaar is en gebruiken

Wat is compost en wat doet hij met je grond?

Compost is organisch materiaal dat bacteriën, schimmels en kleine beestjes hebben omgezet in donkere, kruimelige aarde. Hij bevat voedingsstoffen en vooral organische stof. Die organische stof maakt zware klei luchtiger en houdt in zandgrond vocht vast. Kunstmest voedt de plant alleen, terwijl compost ook de structuur van de bodem verbetert.

Wie elk jaar compost geeft, merkt na een paar seizoenen dat de grond soepeler werkt en minder snel dichtslaat. Dat effect bouw je langzaam op, dus een jaarlijkse gift werkt beter dan één grote beurt eens in de paar jaar.

Ook het bodemleven profiteert. In een gezonde tuin van gemiddelde grootte zit zo'n 30 kilo bodemleven, dat de compost zelf door de toplaag werkt. Zelfgemaakte compost is ook de milieuvriendelijkste keuze, omdat je geen tuinafval hoeft af te voeren. Welke bak daarbij past, hangt af van je tuin en je afval. Voor aarde uit de zak kijk je naar potgrond en tuinaarde.

Welke soorten compost zijn er?

Compost is niet overal hetzelfde. Eigen compost bestaat uit wat jij zelf in de bak doet. Gemeentecompost komt van milieustraten en is vaak van groenafval gemaakt, dus van plantaardig materiaal uit parken en tuinen. Mestcompost is gemaakt met stalmest, bijvoorbeeld van kippen of paarden, en is voedselrijker. Bladaarde is gemaakt van bladeren en blijft zuur.

De verschillen zijn praktisch. Verse groencompost bevat weinig direct beschikbare voeding en laat je daarom eerst narijpen. Mestcompost is rijker en gebruik je zuiniger. Een zware kleigrond heeft vaak meer aan grof, luchtig materiaal, een droge zandgrond aan compost die vocht vasthoudt.

Kies dus op doel en op wat je grond al heeft. Wie veel stro en mest uit een stal gebruikt, krijgt voedselrijkere compost dan wie vooral blad en gras composteert.

Hoe maak je zelf compost?

Compost maken is geen kunst. Wissel natte resten, zoals keukenafval en gras, af met droge, zoals blad, stro en takjes. Houd de hoop vochtig en meng hem af en toe, zodat er lucht bij komt. Een bak op blote grond in halfschaduw werkt het best. Het hele proces loop je door in het stappenplan voor zelf compost maken, en de bak zelf bouw je van pallets of planken.

Het verschil tussen een bak die stinkt en een bak die werkt, zit bijna altijd in de mix en de lucht. Een stinkende bak is vaak te nat of te dicht, en meer droog materiaal en omzetten lossen dat meestal op. Heb je veel keukenafval en weinig tuin, dan is een wormenbak met compostwormen een alternatief. Waar de bak het best staat en wat erin hoort, bepaalt de keuze van je compostbak.

Hoe zie je dat compost klaar is?

Rijpe compost is donkerbruin, kruimelig en ruikt naar bosgrond. Je herkent de oorspronkelijke stukken niet meer, behalve een paar harde takjes die je eruit zeeft. Is hij nog warm, plakkerig of stinkt hij, dan is hij niet klaar. Haal voor een goede indruk een handvol uit het midden van de bak.

Wil je zeker weten of hij veilig is voor zaailingen, doe dan een kiemproef met tuinkers of radijs op een schaaltje compost en kijk of het snel en gelijkmatig opkomt. Dat is tuinierspraktijk, geen wetenschappelijke test. Rijpe compost voelt vochtig maar niet nat aan en ruikt niet zuur of scherp. Tomaten zijn geen goede proef, want die groeien vaak ook op minder rijpe compost. Komt het zaad niet op, laat de compost dan nog een tijd rijpen.

Hoeveel compost gebruik je en wanneer?

Compost strooi je het best in oktober en november. In december kan het nog, zolang de grond niet bevroren is. Verdeel hem als laag over de grond en spit hem niet onder, want het bodemleven werkt hem zelf door de toplaag. Compost verhoogt de pH op zure grond geleidelijk richting neutraal. Dat is handig in een zure tuin, maar niet voor planten die zure grond willen.

Voor de moestuin reken je op zo'n 30 liter per 10 vierkante meter per jaar, ongeveer 3 liter per vierkante meter. Om het andere jaar mag je de dubbele hoeveelheid geven, maar geef niet één keer in de vijf jaar een grote gift. Wat jouw bed precies nodig heeft, reken je uit met de rekenhulp voor bemesting en kalk. Wat er verder in elke maand speelt, zie je in de tuin per seizoen.

Schep de compost op het bed en verdeel hem met een hark tot een gelijke, dunne laag. Houd rond bestaande planten de stengels vrij, zodat er geen compost tegen de stam blijft liggen. Een laag compost houdt de bovenkant van de grond ook langer vochtig. Dan hoef je minder vaak water te geven uit de regenton.

Wat is beter: compost of koemest?

Compost en mest doen deels hetzelfde en deels iets anders. Beide bevatten voedingsstoffen en organische stof, en voor de moestuin geldt voor allebei dezelfde richtlijn van ongeveer 30 liter per 10 vierkante meter per jaar. Overjarige stalmest is rijp genoeg voor de tuin, verse mest is te sterk en kan planten verbranden. Compost werkt rustiger en is het veiligst voor wie voorzichtig wil beginnen.

Wat past, hangt van je gewassen af. Kool, courgette en tomaat vragen veel voeding en doen het goed op een grond met mest. Bladgroenten en knolgewassen redden zich met gewone compost. Zet je net je eerste bed in, lees dan hoe je een moestuin begint. Mest en kalk horen bij een eigen bemestingsplan.

Welke planten houden niet van compost?

Planten die zure grond willen, zoals rododendron, heide en blauwe bes, zijn niet blij met gewone compost, omdat die de pH verhoogt. Geef ze bladaarde van eik of naaldbomen. Planten die van arme, droge grond houden, zoals veel mediterrane kruiden, worden van een dikke laag compost vaak te vet en slap.

Verse compost past niet in een zaaibed, want hij bevat weinig direct beschikbare voeding en het zaad kan erin verrotten. Gebruik hem als mulch rond grotere planten of meng hem met potgrond. Op een gazon is een dun laagje genoeg.

Ook lost compost niet elk probleem op. Een tuin waar het water blijft staan, heeft eerst drainage nodig en geen extra organisch materiaal. En wie planten heeft die al veel voeding krijgen, krijgt veel blad en weinig bloemen. Doe daarom af en toe een bodemtest voor je elk jaar dezelfde gift blijft geven.

Wat hoort er in de compost en wat niet?

Vrijwel alle plantaardig afval mag erin: groente- en fruitresten, gras, blad, gehakselde takjes, stro, theezakjes en karton. Gekookt eten en vlees laat je weg, omdat ze ongedierte aantrekken. Zieke planten, zoals aardappelloof met phytophthora, horen er niet in. Hetzelfde geldt voor woekerwortels van hardnekkig onkruid, want een klein stukje kan weer uitlopen.

Het verschil tussen goede en slechte compost zit vooral in de verhouding. Te veel nat geeft een stinkende brij, te veel droog laat niets gebeuren. Hoe je de mix bijstuurt en wat er precies in mag, staat in het stappenplan van zelf compost maken. Voor een bak voor blad maak je een bak van hout of pallets.

Nadelen heeft compost nauwelijks, maar er zijn grenzen. Een hoop die niet heet wordt, doodt geen onkruidzaad, en zijn voedingswaarde is lastig precies te meten. Wie jaren dezelfde zware gift geeft, kan de grond te rijk maken.

Wat doe je door het jaar met compost?

Compost volgt het seizoen. Vanaf maart vul je de bak weer met tuinafval en keukenresten. In de zomer houd je de hoop vochtig en meng je hem af en toe. In het najaar verzamel je blad voor een aparte hoop en strooi je de rijpe compost uit over moestuin en borders, in oktober en november.

In de winter is de bak rustig, maar niet leeg. Een bak met een dikke laag afval blijft werken, al gaat het trager. Koud weer remt de bacteriën, dus verwacht in die maanden geen snelle vooruitgang. Het hele jaar op een rij zie je in de tuin per seizoen.

Waar haal je gratis compost en waar let je op?

Veel gemeenten en milieustraten geven groencompost uit, soms gratis en soms tegen een kleine vergoeding. Vraag bij jouw gemeente na wat er geldt. De kwaliteit verschilt per levering: de ene keer is de compost zwaar en rijp, de andere keer licht en poederachtig met een scherpe geur.

Controleer de compost voor je hem uitrijdt. Ruik eraan, kijk of er plastic of glas in zit en doe zo nodig een kiemproef. Is hij vers, laat hem dan narijpen en gebruik hem als mulch rond grotere planten. Heb je meer nodig dan je eigen hoop levert, dan is gemeentecompost een prima manier om een grote border of moestuin te verbeteren.