Pergola in de tuin: wat het is, wat het mag en welke plant erbij hoort

Wat is een pergola en wat is het verschil met een overkapping?

Pergola komt uit het Italiaans en is een overdekte wandelgang van balken, bedoeld om planten langs te laten klimmen. In de tuin is het een open constructie van palen en balken, vaak met latten of draden, met een zitplek eronder. Een overkapping heeft een dicht dak dat regen tegenhoudt, bijvoorbeeld van glas of kunststof platen. Leg je platen of een waterdicht doek op een pergola, dan is het in de praktijk een overkapping.

Dat verschil telt ook juridisch, want een dicht dak valt onder andere regels. Een pergola past bij elke tuinstijl, van een landelijke tuin met een druif tot een strakke tuin met aluminium. Welke tuinstijlen er bestaan en hoe je ze combineert, werkt tuinideeën en tuinontwerp uit.

Wanneer is een pergola vergunningvrij?

Of je een vergunning nodig hebt, hangt af van plek, maat en gemeente. Een bijbehorend bouwwerk is vergunningvrij als het op de grond staat, hoogstens 5 meter hoog is, geen dakterras of balkon heeft en in het achtererfgebied staat, meer dan 1 meter van openbaar toegankelijk gebied. Staat het meer dan 4 meter van het hoofdgebouw, dan heb je boven 3 meter hoogte een schuin dak nodig. Bij een bebouwingsgebied tot 100 vierkante meter mag het totaal niet meer dan de helft beslaan.

Bij een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht heb je wel een vergunning nodig, en het omgevingsplan van de gemeente kan afwijken van de landelijke regels. Doe daarom de vergunningcheck in het Omgevingsloket, vooral als de pergola dicht bij de erfgrens of de straat komt. Voor een voortuin gelden meestal strengere regels dan achter het huis.

Welk materiaal kies je voor een pergola?

Hout en aluminium zijn de gangbare keuzes. Hout is warm en makkelijk aan te passen, maar vraagt onderhoud of een duurzame soort. Robinia en kastanje zijn van nature duurzaam en hoeven niet geïmpregneerd, wat een pergola voor klimplanten schoon houdt. Douglas en eik zijn gangbare alternatieven. Zet houten palen nooit direct in de grond, maar op grondankers of voeten, anders rot de voet.

Aluminium vraagt geen onderhoud en past bij een strakke tuin, maar is minder makkelijk aan te passen. Welke van de twee duurder is, hangt af van het model en de maat. Reken bij een pergola dus op een offerte per materiaal en vergelijk ook het onderhoud over de jaren.

Hoe bouw je zelf een pergola?

Een pergola bouwen lukt met eenvoudig gereedschap, als je de volgorde aanhoudt. Teken eerst de maten op de plek en meld grondwerk vooraf, zodat je weet waar kabels en leidingen liggen. Ga daarna stap voor stap te werk:

1. Zet de grondankers of voeten waterpas op een fundering van enkele tegels of gestort beton.
2. Monteer de palen met draadbouten aan de ankers en controleer ze met een waterpas.
3. Leg de dragende liggers over de palen en verbind ze met slotbouten, niet met spijkers.
4. Plaats dwarsbalken of span draden waar planten langs kunnen klimmen.
5. Zet de klimplant een halve meter van de paal, zodat de wortels ruimte hebben.

Is een balk te kort, bijvoorbeeld bij een standaardlengte van 2,70 meter, laat dan twee balken over elkaar vallen en verbind ze met slotbouten. Werk de zaagvlakken af tegen water.

Welke klimplanten passen bij een pergola?

De keuze begint bij de zon. In volle zon doen druif en blauweregen het goed, in halfschaduw kamperfoelie en wilde wingerd. Een groenblijvende klimplant is klimop, of de gele vuurdoorn die ook bijen aantrekt. Eenjarige klimmers als winde overbruggen het eerste seizoen. Meer soorten klimmers zet klimplanten op een rij.

Kamperfoelie bloeit van juli tot september. Een klimroos vraagt een stevig rek en jaarlijkse snoei: knip de tweejarige takken in maart terug tot twee ogen en laat de eenjarige zo lang mogelijk staan. Knip uitgebloeide takken in augustus in voor een tweede bloei. Wilde wingerd klimt zelf en haalt tot 15 meter, dus geef hem ruimte of knip hem flink in. Klimop is nuttig voor vogels en insecten, maar snoei hem buiten het broedseizoen.

Hoe plant en snoei je een druif op een pergola?

Een druif is de gangbare keuze voor een pergola met oogst. Plant hem iets bij de paal vandaan, zodat je later bij de voet kunt. Reken op een plant om de meter à anderhalve meter, maar bij weinig ruimte volstaan ook twee of drie planten die ver doorlopen. Op de noordkant van een pergola krijgt een druif weinig zon en worden de trossen minder zoet.

Snoei de druif in de winter, van begin december tot eind februari, na bladval en zonder vorst. In maart of later bloedt de plant. Laat de gesteltak staan en snoei nieuwe vruchttakken terug tot twee ogen. Dun de trossen in juni uit, zodat ongeveer 60 procent van de bessen verdwijnt. Kies per hoek één hoofdstam, want bij meer stammen wordt het later een bos.

Hoe ga je om met blauweregen en kiwi op een pergola?

Blauweregen kan een pergola helemaal bedekken, maar bloeit meestal pas drie tot vier jaar na het planten, en bij planten uit zaad kan het veel langer duren. Hij bloeit het best in volle zon, bijvoorbeeld tegen een zuid- of westkant. Snoei twee keer per jaar: in juli of augustus de dunne uitlopers inkorten tot vijf of zes bladeren, en in februari terug tot twee of drie knoppen.

Bij blauweregen zijn de vrucht en het sap giftig, dus let op als kinderen planten in hun mond stoppen. Bij inname bel je de huisarts. Bij een huisdier bel je de dierenarts. Kiwi vraagt een mannelijke en een vrouwelijke plant, tenzij je een zelfbestuivend ras kiest. Hij wordt zwaar en heeft een stevig frame nodig. Snoei kiwi in het najaar (november of december) en in mei of juni.

Welke pergola past in een kleine tuin of bij een schutting?

In een kleine tuin kies je een pergola die diep genoeg is voor een zitplek maar de tuin niet afsluit. Zet hem tegen de gevel of een schutting en laat de achterzijde van de tuin vrij. In een kleine tuin blijft een open dak lichter dan een dicht. Een schommel hang je alleen aan een balk die daarvoor is gemaakt, met dikke palen en een stevige verbinding.

Zet de pergola op een stevige ondergrond, zoals een terras of vlonder, en regel de afwatering. Een schutting kan een zijkant van de pergola vormen en dient als steun voor klimplanten. Hoe je die kiest, behandelt schutting en afscheiding.

Hoe maak je een pergola dicht of laat je hem begroeien?

Een pergola dichtmaken kan met een doek, latten of planten. Latten laten licht door en geven minder schaduw dan een doek, en hoe dichter de latten op elkaar liggen, hoe meer schaduw. Planten geven de mooiste schaduw, maar hebben twee tot vier seizoenen nodig. Een dicht dak van platen maakt er een overkapping van, en daarvoor controleer je de regels en regel je afwatering naar een regenpijp.

Hoe je schaduw maakt met een doek of met planten, werkt een pergola voor de schaduw uit. Planten in bakken langs de zijkant en een border eromheen maken het geheel af, zoals bij borders.

Wat controleer je elk jaar aan een pergola?

Kijk elk voorjaar of de palen nog stevig staan, de bouten vast zitten en er geen rot zit aan de voet van het hout. Een houten pergola krijgt om de paar jaar een beschermende laag, tenzij je een duurzame soort als robinia of kastanje hebt gekozen. Maak klimplanten los voordat je ze snoeit, zodat ze niet aan de constructie trekken, en leid nieuwe scheuten meteen langs de draden.

Een druif of blauweregen wordt na jaren erg zwaar, dus bouw de constructie steviger dan je op het eerste gezicht nodig vindt. Laat een plant niet in de dakgoot of tegen de gevel groeien. Haal bij storm een doek eraf en let na een natte winter extra op de voet van de palen.