Direct naar de inhoud
Rekenhulpen

Bomen snoeien

Amberboom snoeien: liever niet toppen, let op de erfgrens

Een amberboom snoei je zo weinig mogelijk, en als het nodig is bij voorkeur in de zomer, tussen juni en september, met hooguit een kwart van de kroon per keer. Toppen werkt niet: er komen zwakke waterscheuten die in een storm afbreken. Een bolvorm of een leiamberboom is een uitzondering, want die houd je juist met regelmatige snoei in vorm. Andere bomen snoei je volgens de regels voor bomen snoeien in het algemeen.

Amberboom met kegelvormige kroon en sterbladeren in een Nederlandse achtertuin, in de late zomer naast een houten schutting
Een vrije amberboom heeft ruimte nodig en hoeft zelden gesnoeid.

Dit heb je nodig

Hoe lang het duurt
Een uur voor een kleine boom, langer voor een grote
Hoe moeilijk het is
Kleine bomen zelf, grote takken door een boomverzorger
Wat het kost
Geen voor zelf werk; een boomverzorger kost per klus, vraag een offerte

Gereedschap

  • Snoeischaar
  • Kleine handzaag voor takken tot ongeveer 5 cm
  • Takkenschaar met lange armen

Materiaal

  • Touw om grote takken te sturen als ze vallen

Zo snoei je een amberboom stap voor stap

Doe dit in de zomer, buiten het broedseizoen, en laat takken boven 10 centimeter aan een boomverzorger over.

  1. Stap 1 Kijk eerst of er nesten of dode takken zijn

    Loop om de boom heen en zoek nesten. Zit er een nest in, wacht dan. Dode en gebroken takken zie je in de zomer aan het ontbrekende blad.

  2. Stap 2 Haal gebroken en dode takken weg

    Snij ze terug tot net buiten de verdikking aan de stam of tot een gezonde zijtak. Zo sluit de wond snel.

    Hand met takkenschaar knipt een gebroken tak van een amberboom weg tegen de stam in de zomer
  3. Stap 3 Neem kruisende en dwars groeiende takken weg

    Kies de tak die het minst bijdraagt aan een open kroon. Neem niet alles tegelijk, maar hooguit een kwart.

  4. Stap 4 Verwijder waterscheuten aan de stam

    Dunne scheuten die rechtstreeks uit de stam of oude snijvlakken komen, knip je vlak bij het hout weg.

    Dunne scheuten onderaan de stam van een amberboom worden met een snoeischaar vlak bij het hout weggeknipt
  5. Stap 5 Bekijk het resultaat en laat grote ingrepen staan

    Loop weg en kijk naar de vorm. Moet er meer weg, plan dat dan voor volgend jaar, zodat de boom kan herstellen.

Rekenhulp

Snoeikalender

Kies een plant, een groep of een maand
Waar de kalender op rust, met bronnen

Waar de kalender op rust

  • Seizoenen uit de RHS zijn omgezet naar maanden voor Nederland: late winter is februari en maart, vroege lente is maart, midden tot eind lente is april en mei, late zomer is augustus en september. Dit is een vuistregel van de redactie.
  • Voor vroegbloeiers zonder eigen maandvermelding (weigela, deutzia, spierstruik, bezembrem, parelstruik, rotsheide, kerria) is de periode april tot juni genomen uit de vuistregel 'direct na de bloei, ongeveer april tot juni' van Groei & Bloei; de exacte maand hangt van de soort en het weer af.
  • Bij bandbreedte tussen bronnen (klimroos: maart en augustus bij Groei & Bloei, december tot februari bij de RHS; Buddleja globosa: late winter bij de RHS, midzomer bij Groei & Bloei) staan in maanden de Nederlandse bron of beide bronnen en is het verschil in let_op of hoe_ver genoemd.
  • Het broedseizoen loopt volgens Milieu Centraal van 15 maart tot 15 juli; Vogelbescherming geeft geen vaste periode (maart tot en met juli, soms februari tot augustus). Veel snoeimomenten (maart/april voor zomerbloeiers, april tot juni voor vroegbloeiers) vallen daarin, dus op nesten controleren is aan de orde.
  • Zomerframbozen worden na de oogst gesnoeid; de bron noemt geen maanden. Aangenomen: juli en augustus, omdat zomerframbozen in Nederland in juni en juli oogsten. Vuistregel, niet bronnen-gedekt.
  • Bloei juni tot augustus; inkorten 'na de bloei' is dus aangenomen op augustus.

Bronnen

  1. Aalbes in pot: kweken, snoeien en verzorgen, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  2. Uitgebloeide planten niet afknippen in de herfst, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  3. Wanneer appelboom en perenboom snoeien?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  4. Blauwe bes in pot: kweken, snoeien en verzorgen, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  5. Blauwe regen snoeien: wanneer en hoe (in twee stappen), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  6. Bolboom snoeien: wanneer en hoe doe je het?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  7. Wanneer bomen snoeien? Liefst in het groeiseizoen, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  8. Bramen snoeien, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  9. Clematis snoeien: wanneer en hoe per soort (3 groepen), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  10. Druif snoeien en krenten: wanneer en hoe, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  11. Duurzaam snoeien volgens Tinka Chabot: vier vuistregels, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  12. Snoeien - Welkom bij Groei & Bloei Ede, Groei & Bloei afdeling Ede (bekeken op 4 november 2026)
  13. Eikenbladhortensia (Hydrangea quercifolia), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  14. Forsythia snoeien: wanneer & hoe doe je dat?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  15. Herfstframbozen snoeien en uitdunnen: wanneer en hoe, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  16. Heg of haag knippen: wanneer en hoe doe je het netjes?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  17. Heg of haag knippen: wanneer en hoe doe je het netjes?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  18. Beukenhaag, taxushaag en buxus snoeien: augustus en september, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  19. Tuin winterklaar maken: wat doe je wel en niet?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  20. Hibiscus snoeien: wanneer en hoe (tuinhibiscus, ook op stam), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  21. Hortensia snoeien: wanneer per soort (met overzicht), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  22. Hulst (Ilex crenata), plant van de week, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  23. Boskamperfoelie, Lonicera periclymenum 'Belgica Select', Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  24. Klimhortensia snoeien; wanneer en hoe?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  25. Klimop snoeien: in maart fors, in augustus voorzichtig, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  26. Klimroos verzorgen: 5 tips voor planten en snoeien, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  27. Kruiden snoeien na de winter: salie, rozemarijn en tijm, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  28. Kruisbes in pot: kweken, snoeien en verzorgen, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  29. Laurierkers snoeien en verjongen in de zomer, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  30. Wanneer lavendel snoeien? Voorjaar en na de bloei, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  31. Tijd voor zomersnoei! - juni 2021 - Leidschendam, Groei & Bloei afdeling Leidschendam (bekeken op 4 november 2026)
  32. Leilinde snoeien: wanneer en hoe doe je het?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  33. Tuinkalender augustus (Groei & Bloei Meierijstad), Groei & Bloei afdeling Meierijstad (bekeken op 4 november 2026)
  34. Tuinkalender maart (Groei & Bloei Meierijstad), Groei & Bloei afdeling Meierijstad (bekeken op 4 november 2026)
  35. Snoeien oleander (Groei & Bloei Deventer), Groei & Bloei afdeling Deventer (bekeken op 4 november 2026)
  36. Rododendron en azalea snoeien en verzorgen, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  37. Rozen snoeien: wanneer en hoe? Per rozensoort, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  38. Sering snoeien: meteen na de bloei en niet later, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  39. Siergras knippen (inclusief video), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  40. Heesters snoeien: wanneer snoei je welke struik?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  41. Steenvruchten snoeien in de zomer (met video), Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  42. Oude struiken verjongen door flink te snoeien, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  43. Oude struiken verjongen door flink te snoeien, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  44. Tuinklussen in juni, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  45. Vijg snoeien en leiden: wanneer en hoe, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  46. Vlinderstruik snoeien: wanneer en hoe doe je dat?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  47. Vuurdoorn snoeien en leiden: wanneer en hoe?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  48. Knotwilg knotten: wanneer en hoe doe je het, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  49. Vogelvriendelijke tuin, Milieu Centraal (bekeken op 4 november 2026)
  50. How to grow buddlejas / RHS Growing Guide, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  51. How to grow conifers (RHS Growing Guide), Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  52. Pruning Early-Flowering Shrubs, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  53. Pruning Evergreen Shrubs, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  54. How to grow hollies, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  55. Hydrangea Pruning, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  56. Monthly gardening tips: January, trees and shrubs (RHS), Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  57. Monthly gardening tips: June, trees and shrubs (RHS), Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  58. How to grow lilac, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  59. How to grow philadelphus / RHS Growing Guide, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  60. RHS Pruning Groups, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  61. Get started pruning shrubs, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  62. Rose Pruning: Climbing Roses, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  63. Rose Pruning: Groundcover Roses, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  64. Rose Pruning: Floribunda & Hybrid Tea Roses, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  65. Rose Pruning: Rambling Roses, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)
  66. Rose Pruning: Shrub Roses, Royal Horticultural Society (bekeken op 4 november 2026)

Stand van de cijfers: november 2026.

Open de volledige rekenhulp

Welke amberboom heb je: vrij, bol of lei?

De amberboom (Liquidambar styraciflua) groeit in zijn gewone vorm als een boom met een kegelvormige kroon en een rechte stam. Hij wordt een forse boom, en veel mensen krijgen er in de loop van de jaren meer van dan ze wilden. Naast deze vrije vorm bestaan er rassen met een bolvormige kroon en met een zuilvorm, en er worden amberbomen als leiboom gekweekt.

Wat je met de schaar doet, hangt van de vorm af. Een vrije amberboom laat je zoveel mogelijk met rust. Een bolvorm kun je indien nodig knotten, net als andere bolbomen. Een leiamberboom heeft jaarlijks vormsnoei nodig, net als een leilinde. Een amberboom is dus niet vanzelf een leiboom: dat wordt hij pas als je hem zo kweekt.

Welke snoei past bij welke vorm van de amberboom?
VormSnoeiWanneer
Vrij, kegelvormigBijna niets, alleen dood en beschadigd houtJuni tot september
BolvormJaarlijks of om de twee jaar knottenEind maart of begin april
ZuilvormAlleen dood hout en breukJuni tot september
LeiamberboomJaarlijks vormsnoeiWinter voor de hoofdbeurt, een lichte beurt in juni of juli
Voor de amberboom bestaat geen apart snoeiadvies. De perioden volgen het advies voor loofbomen, bolbomen en leibomen.

Wanneer snoei je een amberboom?

Voor loofbomen geldt de zomer, tussen juni en september, als de sapstroom actief is en wonden sneller sluiten. In de winter herstellen wonden langzamer, waardoor schimmels en bacteriën meer kans krijgen. Wintersnoei hoort bij vormbomen, zoals de leilinde, leiappel en leipeer. Wanneer dakplatanen snoeien? Ook die horen erbij en gaan dus in de winter onder de schaar. Een fruitboom volgt weer een ander schema, bijvoorbeeld een appelboom.

Vermijd 15 maart tot 15 juli vanwege het broedseizoen. Er is geen vaste periode en een nest kan het hele jaar beschermd zijn, dus controleer altijd of er een nest zit voor je zaagt. Snoei niet bij vorst en neem nooit meer dan een kwart van de kroon in één keer weg. Houd wonden liefst kleiner dan 10 centimeter. Dode of gebroken takken haal je het hele jaar weg, want die zijn een risico voor tuin en straat.

Waarom toppen bij een gewone amberboom niet werkt

Soms zaagt iemand een amberboom op een bepaalde hoogte af omdat hij te groot wordt. Een gewone amberboom is geen knotboom. Uit de wonden komt een bos lange, dunne waterscheuten, die maar aan de buitenkant van het hout vastzitten en bij storm makkelijk uit de boom waaien. Wie zo'n boom topt, moet hem de rest van zijn leven blijven aanpakken.

Een echte knotboom wordt vanaf jonge leeftijd steeds op dezelfde plek teruggezet, en hout en wortels zijn daarop ingesteld. Is een amberboom te groot voor zijn plek, dan is rooien en een kleinere soort planten op de lange termijn meestal beter. Een klein boompje houd je in vorm met de regels voor boompjes snoeien.

Een amberboom na stormschade of met een gespleten stam

Verliest een amberboom bij een storm een paar grote takken, dan zijn de overgebleven takken niet vanzelf sterk genoeg. Vooral een scherpe V-vork in de stam kan een zwak punt zijn, omdat daar schors tussen de takken in groeit en de verbinding slap blijft. De boom kan dan op termijn scheuren.

Laat zo'n boom beoordelen door een boomverzorger voordat je zelf gaat zagen. Hij kan kijken of verankeren, inkorten of rooien het beste is. Hangt er een gebroken tak nog aan de boom, zet de plek dan af. Een andere grote boom met een eigen ritme is de walnoot, die je vindt bij walnotenboom snoeien.

Afstand tot de erfgrens en overhangende takken

Een amberboom die te dicht bij de erfgrens staat, levert vaak gedoe met de buren op. Een boom moet volgens het Burgerlijk Wetboek (artikel 5:42) minstens 2 meter van de erfgrens staan, gemeten vanaf het midden van de voet, tenzij de buurman instemt of een verordening anders bepaalt. Bij heesters en heggen gaat het om een halve meter.

Hangen er takken over jouw erf, dan mag je ze na een aanmaning zelf afsnijden en houden (artikel 5:44). Dat geldt ook voor doorgeschoten wortels. Rooien kan vergunningplichtig zijn, ook in je eigen tuin, en de gemeente bepaalt wat in jouw straat geldt.

Afstanden en grenzen die bij het snoeien van een amberboom spelen
WatGrensWaar het vandaan komt
Boom tot de erfgrensMinimaal 2 meterArtikel 5:42 Burgerlijk Wetboek, tenzij de buurman instemt
Heester of heg tot de erfgrensMinimaal 0,5 meterArtikel 5:42
Overhangende takken afsnijdenNa aanmaning zelf af te snijdenArtikel 5:44
Maximaal wegnemen per keer25 procent van de kroonGangbare richtlijn voor bomen
Regels voor een kapvergunning verschillen per gemeente.

Zo houd je een bolvormige amberboom compact

Een bolvormige amberboom op een stam is bedoeld voor kleine tuinen. Je houdt de ronde kroon in model door elk jaar of om het jaar de scheuten van het afgelopen seizoen terug te nemen tot enkele centimeters boven de knot. De knot is de plek waar de kroon aan de stam begint. Bij andere bolbomen gebeurt dat eind maart of begin april, vlak voor het uitlopen. Ga voor de amberboom van dezelfde aanpak uit en kijk hoe de boom reageert.

Knip scherp en vlak boven de knot, en haal kleine twijgjes weg die vanuit het midden naar binnen groeien. Wordt de boom na een knotbeurt zwakker, sla dan een jaar over. Een bol die jaren niet is bijgehouden, breng je in twee ronden terug in plaats van in één. De algemene regels volgen uit wanneer je wat snoeit, en per plant zie je het in de snoeikalender.

Hoe hoog wordt een amberboom?

Een vrije amberboom is na tientallen jaren een flinke boom die ruim boven een rijtjeshuis uitsteekt. Hoe hoog precies, hangt af van grond en ras. Bolvormen blijven veel lager en zuilvormen blijven smal.

Houd bij het planten daarom rekening met de volwassen maat. Een boom die later te groot is, moet je blijven snoeien of verwijderen. Kies voor een kleine tuin gewoon een bolvorm of een andere kleine boom, en laat je bij de aanschaf informeren over de eindhoogte van het ras.

Uit de praktijk

Drie grote takken kwijt na een zware storm

Een amberboom met een kegelvorm verloor in een zware storm drie grote takken. De vorige eigenaar had de boom op een bepaalde hoogte laten afzagen en de hoofdstam splitste al laag. De boom stond ook dicht op de erfgrens. De keuze lag tussen opnieuw toppen, met kans op weer nieuwe waterscheuten, en rooien met een nieuwe boom elders. Een boomverzorger kan de overgebleven takken beoordelen.

Een bolvormige amberboom die compact moest blijven

In een voortuin stond een amberboom met een bolvormige kroon. De eigenaar wilde hem compact houden, maar wist niet hoeveel er af mocht. Een bolvorm op stam kun je knotten, zoals je dat bij andere bolbomen doet: elk jaar of om het jaar de scheuten van de kroon terugnemen tot een paar centimeter boven de knot.

Veelgemaakte fouten

  1. Een gewone amberboom toppen

    Waterscheuten uit de wond zijn zwak en breken in de wind af. Daarna moet je de boom elk jaar blijven aanpakken.

  2. Te dicht bij de erfgrens planten

    De afstand van een boom tot de erfgrens hoort minstens 2 meter te zijn. Staat hij dichterbij, dan kan de buurman bezwaar maken.

  3. Snoeien in het broedseizoen

    Tussen half maart en half juli broeden veel vogels en een nest verstoren is verboden. Kijk voor het snoeien of er een nest in zit.

  4. Alle grote takken tegelijk wegzagen

    Meer dan een kwart van de kroon in één keer weghalen verzwakt de boom. Verdeel grote klussen over twee of drie jaar.

Wanneer je een vakman belt

Kleine takken snoei je zelf. Voor takken dikker dan een paar centimeter, een boom met een gespleten stam of werk op hoogte roep je een boomverzorger in. Of je een vergunning nodig hebt om een grote boom te rooien, verschilt per gemeente.

Veelgestelde vragen

Is de amberboom een leiboom?

Niet vanzelf. De amberboom groeit van nature als een vrijstaande boom met een kegelvormige kroon. Er worden wel leiamberbomen gekweekt, die je jaarlijks in vorm snoeit, net als een leilinde. Of jouw boom een leiboom is, zie je aan de strakke, platte kroon.

Hoe hoog is de amberboom?

Een vrije amberboom wordt een flinke boom. Bolvormen en zuilvormen blijven veel lager en passen beter in een kleine tuin. De maat verschilt per ras en per grond, dus vraag er bij de aanschaf naar. Op een smal erf past een vrije vorm zelden.

Hoe en wanneer moet ik mijn amberboom snoeien?

Zo weinig mogelijk, bij voorkeur in de zomer tussen juni en september. Haal dode, gebroken en kruisende takken weg en laat grote takken door een boomverzorger afzagen. Een bolvorm knot je eind maart of begin april.

Kan ik een dakplataan in november snoeien?

Ja. Een dakplataan is een vormboom en verdraagt snoei in de winter, van november tot en met februari, op een droge dag zonder vorst. Een bolplataan knot je juist eind maart of begin april.

Kun je een amberboom toppen?

Liever niet. Een gewone amberboom is geen knotboom. Na het toppen komt er een bos lange, dunne waterscheuten uit de wonden, en die breken in een storm makkelijk af.

Wanneer snoei je een leiamberboom?

De hoofdbeurt doe je in de winter, van november tot begin maart, met een lichte beurt in juni of juli. Neem de zijscheuten terug tot de leggers en snoei niet in april en mei, want dan bloedt de boom.

Bronnen bij dit artikel

  1. Wanneer bomen snoeien? Liefst in het groeiseizoen, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  2. Bolboom snoeien: wanneer en hoe doe je het?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  3. Leilinde snoeien: wanneer en hoe doe je het?, Groei & Bloei (bekeken op 4 november 2026)
  4. Burgerlijk Wetboek Boek 5 (art. 5:42 t/m 5:49), Overheid.nl (wetten.nl) (bekeken op 4 november 2026)
  5. Snoeien in het broedseizoen, mag dat?, Vogelbescherming Nederland (bekeken op 4 november 2026)
  6. Bomen kappen binnen de bebouwde kom, Ondernemersplein (Rijksoverheid) (bekeken op 4 november 2026)

Verder lezen over dit onderwerp

  • Bolboom met kale takken eind maart aan een straat in een Nederlandse tuin voor een bakstenen muur
    Bolboom snoeienBolboom snoeien: knot een bolacacia, bolplataan en bolwilg eind maart of begin april. Een bolesdoorn en berk snoei je in de zomer. Zo doe je dat.
  • Walnotenboom met groot geveerd blad en jonge groene noten in een Nederlandse tuin in de zomer
    Walnotenboom snoeienWalnotenboom snoeien doe je in de zomer, na 21 juni en liefst na half juli, met hooguit een kwart van de kroon. In de winter bloedt hij. Zo pak je het aan.
  • Rij leilindes in de winter met kale horizontale takken langs een houten schutting in een Nederlandse achtertuin
    Leilinde snoeienLeilinde snoeien doe je van november tot begin maart, met een lichte beurt in juni of juli. Zo houd je het vlak strak en voorkom je dat de boom bloedt.
  • Loofboom in een Nederlandse achtertuin in de zomer met een ladder en zaag ernaast op de grond
    Wanneer boom snoeienWanneer boom snoeien? De meeste loofbomen snoei je tussen juni en september, bij voorkeur na half juli. Zo zit je voor elke boom op het goede moment.
  • Hazelaarstruik met lange gele katjes eind februari in een Nederlandse achtertuin, kale takken en een houten schutting
    Hazelaar snoeienHazelaar snoeien doe je het liefst eind februari of begin maart, na de katjesbloei. Haal de oudste stammen bij de grond weg en laat de jonge staan.
  • Japanse esdoorn met fijn gelobd blad in halfschaduw in een Nederlandse tuin, met grillige takken en een houten schutting erachter
    Japanse esdoorn snoeienJapanse esdoorn snoeien doe je weinig, in de zomer vanaf 21 juni. Haal dode takken weg, kort grote takken in tot een zijtak en gebruik geen heggenschaar.